Autorski analitički tekst od Valentina Grbavca za European Western Balkans web portal
originalni tekst https://europeanwesternbalkans.com/2021/11/12/violence-in-bosnia-and-herzegovina-is-possible-but-war-is-extremely-unlikely/
Politička kriza u Bosni i Hercegovini (BiH) dostigla je takve nivoe da neki tvrde da je sam mir ugrožen i da je novi rat neizbežan. Dok je trenutna politička kriza najozbiljnija od hrvatskih protesta nakon preuzimanja Hercegovačke Banke od strane međunarodnih snaga iz 2001. godine, sveobuhvatni rat koji podseća na užasan sukob iz 1990-ih je krajnje malo verovatan. To ne znači da je sporadično nasilje nemoguće ili čak malo verovatno ili da trenutna kriza nije izuzetno ozbiljna ili teško prevaziđena. Međutim, malo je verovatno da će se rat, koji je odneo 100.000 života u BiH 1990-ih i učinio izbeglicama 2,3 miliona ljudi, ponoviti. Razlog za to nije nedostatak mržnje ili nacionalističke retorike, jer su međunacionalni odnosi gori 2021. nego 1991. Naprotiv, sva tri konstitutivna naroda u BiH jednostavno nemaju tri elementa koji su neophodni za početak i vođenje rata: ljude raspoložene za rat, sredstva za rat i motivaciju.
Ljudska snaga i vojni materijal
Bošnjačke snage (ABiH) su 1995. brojale 230 hiljada vojnika (od kojih su 96% bili bošnjaci), hrvatske snage (HVO) su brojale oko 45 hiljada vojnika (većinom hrvatskih 1995. godine, iako je 1992. godine HVO bio sa oko 15% bošnjaka) i srpske snage (VRS) brojale su 155 hiljada vojnika (praktično u potpunosti srpskih). Drugim rečima, 1995. godine bilo je 430.000 vojnika u tri armije, ili blizu neverovatnih 10% celokupne predratne populacije od 4,4 miliona stanovnika.
Oružane snage BiH danas čine oko 8.800 vojnika. 20% su Hrvati, 34% Srbi i 46% Bošnjaci, što otprilike znači 1.800 hrvatskih vojnika, 3.000 srpskih vojnika i 4.000 bošnjačkih vojnika. Oružane snage imaju tri multietničke pešadijske brigade i mali broj jedinica za podršku, ali brigade se sastoje od tri jednonacionalna bataljona stacionirana u različitim gradovima, što znači da je vojska za sve namere i svrhe podeljena u tri odvojene snage.
Posmatrajući policijske snage, poslednji dostupni podaci od pre četiri godine govore da je u zemlji zajedno bilo 7.300 bošnjačkih, 2.500 hrvatskih i 8.500 srpskih policajaca. To bi nam dalo 11.300 Bošnjaka (42%), 4.300 Hrvata (16%) i 11.500 srpskih (42%) vojnika i policajaca od 27.100 obučenih ljudi pod oružjem u oružanim i policijskim snagama.
Sadašnja populacija BiH se procenjuje na nešto više od 2,6 miliona stanovnika, od čega oko 350 hiljada Hrvata, 950 hiljada Srba i 1,3 miliona Bošnjaka. Dok 60-godišnjak može stisnuti okidač jednako lako kao i 18-godišnjak, ratovanje, posebno na krševitom i planinskom terenu BiH, zahteva mlade ljude. BiH je doživela neviđeni porast emigracije u poslednjoj deceniji, a otprilike polovina mladih (15-30 godina starosti) je u nedavnom istraživanju izjavila da planira napustiti zemlju. Stanovništvo je u proseku više od pet godina starije nego 1991. godine, što znači da je manje vojno sposobnih građana. Godine 1991. muških 18-godišnjaka je bilo između 37 i 38 hiljada. 2021. je oko 14 hiljada, ili nešto više od trećine muških 18-godišnjaka iz 1991. godine.
U scenariju sa potpunom mobilizacijom nalik na devedesete, maksimum koji bi sve tri strane mogle prikupiti, uključujući sadašnje aktivne policajce i vojnike, bio bi 20 hiljada za Hrvate, 55 hiljada za Srbe i 75 hiljada za Bošnjake, ili ukupno 150.000 hiljada. Stvarna stopa mobilizacije, s obzirom na duboko razočarenje mladih u svoje predstavnike i činjenicu da je danas mnogo lakše emigrirati nego što je bilo devedesetih, mogla bi biti i niža. Procene radi, ukupno 150.000 vojnika u poređenju sa 430.000 1995. godine značilo bi trećinu ljudstva za pokrivanje potencijalnog fronta širokog kao devedesetih godina, koji je i tada bio preširok za raspoložive snage. Ne samo da ne bi bilo raspoloživih snaga za strateške ofanzive, već bi sve tri strane imale velikih problema sa prikupljanjem dovoljno trupa čak i za statičnu odbranu potencijalne linije fronta.
Sa trećinom potencijalnih vojnika koji su bili aktivni 1995. godine, kvantitet je ogroman problem. Međutim, kvalitet bi mogao biti još važniji faktor. Svi osamnaestogodišnjaci u Jugoslaviji morali su da odsluže punu godinu u vojsci, da prođu i osnovnu obuku i specijalističku obuku, što je bio veliki faktor u tako brzoj mobilizaciji vojnika tokom 1990-ih. Vojna služba je u BiH u potpunosti ukinuta 2006. godine, što znači da svi od 18 do 33 godine, koji čine ogromnu većinu stanovništva borbenog uzrasta, nemaju nikakvu vojnu obuku. Ako se mobilišu, bili bi potrebni meseci da imamo čak i najosnovniju borbenu snagu za statičnu odbranu. Prošlo bi najmanje godinu dana dok bilo koja strana ne bi mogla da krene u pravu stratešku ofanzivu. Čak su i najmlađi veterani iz 1995. godine u srednjim četrdesetim, što znači da bi prosečan veteran u svojim 50-im godinama bio izvan efektivnog borbenog doba.
Pitanje vojnog materijala bilo bi još više zabrinjavajuće od pitanja mobilizacije. BiH nema mlazne avione i tek nekoliko operativnih helikoptera koji se prvenstveno koriste za transport. Postoji otprilike 40 operativnih tenkova, 80 operativnih oklopnih vozila i oko 120 operativnih komada teške artiljerije, a ostatak je star nekoliko decenija i uglavnom je neupotrebljiv. Poređenja radi, samo Srbi su 1992. godine imali 500 tenkova, 400 oklopnih vozila i oko 1.000 komada teške artiljerije. Drugim rečima, rat bi morao da se vodi isključivo lakim naoružanjem. Registrovano je oko 270.000 pištolja i lovačkog oružja, a mnogi ljudi su sakrili automatsko oružje iz rata. Međutim, dok bi AK-ovi, RPG-ovi i pokoji minobacač mogli biti dovoljni da stvore nasilje u nekolicini preostalih multietničkih gradova, oni nisu dovoljni za vođenje rata punog obima, čak i ako su moral i motivacija visoki, što ne bi bio slučaj svakako.
Motivacija
Rat 1990-ih je bio oko osvajanja teritorije i čišćenja “drugih” sa nje, stvarajući homogena područja u BiH. Nažalost, ovo je bilo veoma efikasno. Danas 95% Srba živi u Republici Srpskoj (RS), 85% Bošnjaka živi u šest kantona sa bošnjačkom većinom, a 70% Hrvata živi u četiri kantona sa hrvatskom većinom. Većina gradova je monoetnička (na primer, Sarajevo danas čini 82% Bošnjaka, dok Hrvati i Srbi zajedno čine manje od 9% stanovništva Sarajeva), a nekoliko multietničkih gradova kao što su Brčko, Gornji Vakuf-Uskoplje ili Mostar još uvijek su podeljeni na linijama fronta iz ratnog vremena na dva monoetnička dela. Multietnički karakter gradova tada bili su dodatne žrtve užasnog rata 1990-ih.
Ova tragična realnost, međutim, znači da postoji nedostatak motivacije za početak rata, jer sada sve strane kontrolišu monoetničku teritoriju koja obuhvata skoro sve njihove pripadnike u BiH. Hrvati, na primer, nemaju razloga da ratuju sa Srbima jer je u RS ostalo oko 5.000 starijih Hrvata (od predratnih 145.000). Isto tako, na teritoriji Kantona 10, koju kontrolišu Hrvati, ostalo je oko 8.000 Srba. Motiva za rat između Hrvata i Srba jednostavno nema, a ako išta, s obzirom na njihovu političku saradnju tokom poslednje decenije u BiH, više je verovatno da bi bili saveznici nego neprijatelji ako počne još jedan rat.
S obzirom na etničku homogenizaciju teritorije, šta bi moglo motivisati Bošnjake da, opremljeni samo malokalibarskim oružjem, marširaju ka Banjaluci koja je preko 90% srpska, da se suoče sa ravnopravnom snagom? Ovo se pretpostavlja u sitvaciji da Srbija (ili Hrvatska) neće intervenisati ako dođe do novog sukoba, što najverovatnije ne bi bio slučaj s obzirom na nedavnu retoriku „Srpskog sveta“ i činjenicu da je predsednik Hrvatske, članice NATO-a, uhvaćen na snimku kako kaže da neće ostavite Hrvate u BiH na milost Bošnjacima ako se Republika Srpska otcepi. Da li bi bošnjačke snage pokušale da zauzmu 99% Hrvatski Zapadnohercegovački kanton ako dođe do novog sukoba? Šta bi uopšte radili sa tom teritorijom, s obzirom da je BiH već sada jedna od najređe naseljenih zemalja u Evropi? Čak i ako budu uspešni, kako bi pacifikovali i vladali područjem koje je potpuno inhibirao drugim etnicitetom? Ko je spreman da rizikuje svoje živote i živote svoje porodice za teritoriju koju nema načina da efikasno kontroliše bez genocida i etničkog čišćenja? Nedavna tvrdnja Bakira Izetbegovića, lidera najveće bošnjačke stranke u BiH, da će Bošnjaci mobilisati 200.000 vojnika kako bi sprečili raspad BiH, više je političko držanje priče za njegove birače i međunarodnu zajednicu nego realna izjava.
Jednostavno, uprkos strepnji nekih, uglavnom dijasporskih glasova, teritorija je postala etnički homogenizovana do te mere da bi sveobuhvatnom ratu nedostajala odgovarajuća motivacija jer sporne multietničke teritorije gotovo da i nema. BiH je već jasno podeljena. Međutim, to ne znači da nebi moglo izbiti lokalizovano nasilje između Bošnjaka i Srba u Brčkom ili Bošnjaka i Hrvata u Srednjoj Bosni. Uprkos ovoj mogućnosti, nema naznaka da ovo nasilje neće ostati lokalizovano. Uostalom, 2001. godine Hrvati su proglasili de facto secesiju od FBiH na šest meseci. Bošnjaci nisu pokušali da preuzmu kontrolu nad hrvatskom teritorijom i nije bilo nasilnog sukoba uprkos rastućim tenzijama. Hrvatska domaća vlast je ukinuta samo zahvaljujući tenkovima i vojnicima SFOR-a.
Međunarodni faktor i nasilje
Mirovna misija “Althea” koju predvodi EU danas ima 600 vojnika u BiH. U ovoj snazi, to je više odgovornost za potencijalnu krizu taoca (kao 1990-ih) nego ozbiljno sredstvo odvraćanja. Jednostavno ih je premalo da bi delovali kao bilo šta osim pukih posmatrača na terenu. U slučaju da se RS otcepi (ili da se zajedno otcepe RS i kantoni sa hrvatskom većinom u FBiH), Bošnjaci koji bi sprovodili vojne akcije kako bi to sprečili bi rizikovali umešanost Hrvatske i Srbije. Trenutna homogenost teritorija i nedostatak međunarodnih snaga za gušenje secesije (ako do nje dođe, iako lokalni političari imaju više interesa da očuvaju statusa kvo i uživaju u sistemu pokroviteljstva nego da postanu još jedno Pridnjestrovlje) znači da nema motiva za rat u BiH. Mogući su okršaji i terorističke aktivnosti manjih razmera, poput onih koje smo viđali u poslednjih 25 godina, uključujući i podmetanje bombi u Bugojnu i Mostaru i ubijanja i zastrašivanja povratnika, ali oni bi bili daleko od sveopšteg rata.
Međutim, samo zato što je rat malo verovatan ne znači da dve glavne političke krize (bošnjačko-srpska zbog nedavne odluke OHR-a i bošnjačko-hrvatska o reformi izbornog zakona) ne treba uzimati za ozbiljno. BiH je na ivici potpunog kolapsa političkog sistema nakon tri godine zastoja, što bi moglo dovesti do raspada u konačnici. Kako smo saznali 1990-ih, za rat nisu potrebne dve (ili tri) voljne strane, ali je potrebno ljudstvo, vojni materijal i motivacija, a sve to danas u BiH jedva da ima.
Autor je Valentino Grbavac doktorand za politiku na Univerzitetu u Edinburgu, sa fokusom na federalizam, podelu vlasti i institucionalni dizajn u podeljenim društvima. Magistrirao je evroazijske, ruske i istočnoevropske studije i diplomirao međunarodnu poslovnu diplomatiju na Fakultetu spoljnih poslova Univerziteta Džordžtaun.
